سيد مرتضى حسين صدر الافاضل ( مترجم : محمد هاشم )
546
مطلع انوار ( احوال دانشوران شيعه پاكستان و هند ) ( فارسي )
در قدرت بيان و تأليف يكتاى زمان خود بود و به افراد بىبضاعت كمك مىكرد تا آنجا كه براى عروسى دختر فقيرى تمام اشياء و لوازم خانهاش را هديه كرد . رؤساى شهر پتنه او را براى نظارت وقف مرحومه امام باندى بيگم دعوت كردند اما بعد از چند سال آنجا را ترك كرد . وى از نظر خطابه و سخنرانى نظير نداشت و چنان بود كه در تجمع مردم ، صدايش تا آخرين نفر مىرسيد و حتى مخالفان به او گرايش پيدا كردند . كلمات مناسب را بموقع و با زيبايى تمام و باوقار علمى بيان مىكرد و در لكنهو ، بمبئى و شهرهاى متعدد در مجالس بزرگى شركت داشت و سخنانش مورد پسند شيعه و سنى بود . در آن زمان سه نفر خطيب در لكنهو به نامهاى زير وجود داشتند : قارى محمد على ، كهف العلماء سيد بن حسن و مولوى محمد عباس مجن اما محقق هندى از همهء آنان برتر بود . مولانا مقبول احمد كه يكى از خطباى معروف بود در مجلسى كه در بيستم صفر برگزار شده بود شركت داشت و نواب از محقق هندى نيز تقاضا كرد كه سخنرانى كند مقبول احمد كه فردى جوان و تازه شيعه شده بود سخنرانى پرشورى را آغاز كرد و بعد از آن محقق هندى بالاى منبر رفت . او در ابتداى سخن چنان مردم را به خود جلب كرد كه همگان حيران شدند و خطيب قبلى را فراموش كردند . محقق هندى فردى فروتن و متواضع و براى تبليغ كوشا بود . به شهرهاى بزرگ هند سفرها كرد و مردم را به خود گرايش داد . مولانا شخصى حاضر جواب ، وسيع النظر و نترس و حافظ ناموس اسلام بود ، وى با سنى ، مسيحى و طبيعيون مناظرهها برگزار كرد و با وجود كارهاى زياد درس هم مىداد و كتاب هم مىنوشت چنانكه بسيارى از كتابهاى وى به صورت چاپى و غير چاپى موجود هستند . محقق هندى مولانا محمد حسين در 28 ربيع الاول 1337 ه ق روز پنجشنبه در منزل اجدادى خود در محلهء دالمندى لكنهو وفات يافت و در باغ شيرجنگ به خاك سپرده شد . فرزندان او عبارتند از : ظفر حسن ؛ نظر حسن ؛ محمد عابد ؛ محمد باقر ؛ محمد صادق ؛ و سكندر حسين ( درگذشته به سال 1975 م ، لكنهو ) . شاگردان او عبارتند از : حكيم سيد محمد جواد ، نوهء حكيم كوچك ؛ حكيم سيد مظفر حسين ، طبيب ؛ محدث خبير مولانا سيد مظفر حسين ؛ فاضل جليل مولانا على ميرزا ؛ مورخ شهير مولوى محمد حسين مؤلف تذكرهء بىبها . تأليفات او عبارتند از : تفسير البرهان در بحث معراج و ردّ سرسيد ( فارسى ، اردو ، چاپى )